Kinh Dịch (易經, Yijing), thường được gọi là Chu Dịch khi nói về lớp văn bản cốt lõi, vừa là một kinh điển cổ của Trung Hoa vừa từng được dùng như sách bói. Bản Kinh Dịch lưu truyền ngày nay là một văn bản gồm nhiều lớp: lời gắn với 64 quẻ và các thiên chú giải được bổ sung qua những giai đoạn khác nhau. Vì thế, câu hỏi Kinh Dịch là gì không thể trả lời chỉ bằng “sách bói” hay chỉ bằng “sách triết học”.
Kinh Dịch có nguồn gốc từ đâu?
Phần cốt lõi thường gọi là Chu Dịch gồm hình 64 quẻ, lời quẻ và lời hào. Nghiên cứu hiện đại xem đây là văn bản hình thành từ thực hành bói và ghi chép cổ, được định hình vào thời Tây Chu; niên đại và quá trình biên tập cụ thể vẫn là chủ đề nghiên cứu. Những thiên chú giải về sau mở rộng cách đọc quẻ sang suy ngẫm về con người, xã hội và biến đổi của thế giới.
Theo truyền thuyết Nho gia, Phục Hy vạch bát quái, Chu Văn Vương làm lời quẻ, Chu Công làm lời hào, còn Khổng Tử viết Thập Dực. Đây là lối quy tác giả truyền thống, không nên trình bày như kết luận lịch sử đã được xác minh. Giới nghiên cứu hiện đại xem các lớp văn bản là sản phẩm của nhiều tác giả và thời kỳ; Thập Dực cũng không được đồng thuận là do Khổng Tử sáng tác.
Kinh Dịch gồm những phần nào?
Mỗi quẻ kép có sáu hào xếp từ dưới lên. Hào liền biểu thị dương, hào đứt biểu thị âm. Văn bản Chu Dịch gắn với mỗi quẻ một lời quẻ (thoán từ) và sáu lời hào (hào từ). Các thiên chú giải giúp giải thích lời quẻ, hình tượng và cách suy luận.
- 64 quẻ: mỗi quẻ gồm sáu hào, tạo thành bằng cách chồng hai quẻ đơn ba hào.
- Lời quẻ và lời hào: văn bản ngắn gắn với toàn quẻ và từng vị trí hào.
- Thập Dực: tên gọi chung cho mười thiên chú giải: Thoán truyện thượng/hạ, Tượng truyện thượng/hạ, Hệ Từ thượng/hạ, Văn Ngôn, Thuyết Quái, Tự Quái và Tạp Quái.
Kinh Dịch được xếp vào Ngũ Kinh và trở thành kinh điển Nho gia từ thời Hán. Việc được tôn làm kinh điển phản ánh lịch sử tiếp nhận của sách; nó không có nghĩa mọi phần đều được viết cùng lúc hoặc cùng một tác giả.
Từ âm dương đến 64 quẻ Kinh Dịch
Ba hào âm/dương có 2³ = 8 cách sắp xếp, tạo thành Bát quái: Càn, Đoài, Ly, Chấn, Tốn, Khảm, Cấn và Khôn. Chồng một quái lên trên quái khác tạo 8 × 8 = 64 quẻ. Quái dưới gọi là nội quái hoặc hạ quái; quái trên gọi là ngoại quái hoặc thượng quái.
Ví dụ, quẻ Thủy Lôi Truân có Khảm (nước) ở trên và Chấn (sấm) ở dưới. Tên gọi này nêu hai quái cấu thành, còn ý nghĩa quẻ cần đọc cùng lời quẻ, hào động (nếu có) và phương pháp chú giải đang dùng. Có thể tra cứu danh sách 64 quẻ Kinh Dịch để xem hình quẻ và thứ tự.
Kinh Dịch có phải sách bói không?
Bói là một công dụng có từ sớm của Chu Dịch; lịch sử tiếp nhận về sau cũng phát triển các lối đọc triết học và đạo đức. Khi lập quẻ ngày nay, nhiều trường phái xem quẻ như một khung diễn giải để suy nghĩ về tình thế và cách ứng xử. Đó là cách sử dụng và diễn giải, không phải bằng chứng rằng quẻ dự đoán chắc chắn một kết quả.
Câu “người giỏi Dịch thì không bói” thường được dẫn từ thiên Đại Lược của Tuân Tử: “善為易者不占”. Câu này nằm trong một đoạn bàn về người hiểu sâu một kinh điển thì không cần dựa vào thao tác bói để phô diễn hiểu biết; không nên dùng riêng câu ấy để kết luận rằng Kinh Dịch vốn không liên quan đến bói toán.
Cách đọc Kinh Dịch cho người mới
- Bắt đầu từ hào âm, hào dương và hào động, rồi học hình tượng cơ bản của tám quái.
- Khi đọc một quẻ, xem tên và cấu trúc quẻ, lời quẻ, sau đó xét lời hào theo cách lập quẻ và truyền thống chú giải cụ thể.
- Ghi rõ câu hỏi và phương pháp lập quẻ. Các trường phái có thể dùng hào động, quẻ hỗ, quẻ biến và lời kinh khác nhau; không có một công thức diễn giải duy nhất được mọi truyền thống chấp nhận.
Muốn thực hành, bạn có thể lập quẻ Kinh Dịch trên LapQue. Hãy xem kết quả như một cách tham khảo để suy xét, rồi cân nhắc cùng thông tin thực tế.
Nguồn tham khảo
- Stanford Encyclopedia of Philosophy: Chinese Philosophy of Change (Yijing) — tổng quan các lớp văn bản và lịch sử tiếp nhận.
- University of Copenhagen Research Portal: Yijing — tổng quan học thuật về Chu Dịch và Thập Dực.
- Chinese Text Project: Tuân Tử, thiên Đại Lược — văn bản câu “善為易者不占”.
